Vocal Instant Composition

“Wereld van het Poppenspel” artikel over Genetic Choir en Mokugu-sha in Japan 2016

dsc05088

The Genetic Choir en Bunraku theater: een uitdagende samenwerking

door Marla Kleine
Gepubliceerd in De wereld van het poppenspel , Winter 2016, jaargang 61

Een verhaal over een niet vaak voorkomende samensmelting van geïmproviseerde muziek, beeldend theater en Bunraku. Over verschillende werelden die blijken harmonieus te kunnen samenvloeien.

Hoofdpersoon in dit verhaal is The Genetic Choir, een ongewoon vocaal ensemble met zijn basis in Amsterdam. De groep wordt artistiek geleid door Thomas Johannsen, een naam die bij de meeste lezers van WP geen herkenning zal oproepen. Jammer, want we hebben hier te maken met een veelzijdige en breed geörienteerde theatermaker, die het beeldende verbindt met andere discplines en als geen ander in staat is dwarsverbanden te leggen. Hij heeft geen achtergrond als poppenspeler. Waarom dan toch die interesse in poppen, beeldend en objecttheater? Die komt voort uit zijn behoefte aan integratie. En dat komt al tot uiting in de diverse opleidingen die hij volgde zoals: Art Edcuational Schools London, DasArts, advanced research in Theatre and Dance Studies, stemtrainingen bij het Roy Hart Theatre.

Mijn eerste kennismaking met hem was in 2006 toen hij De Proeve, werkplaats voor poppen- en objecttheater binnenkwam met een voorstel voor het uiteindelijk ontwikkelen van een zwevende pop. Het eerste onderzoek was gericht op het manipuleren van zwevende voorwerpen. Resultaat: Soaring objects. In een donkere ruimte zweefden tientallen witte fraai uitgelichte ballonnen op verschillende hoogtes, die reageerden op de bewegingen van een danseres, begeleid door live muziek. Dit onderzoek leidde uiteindelijk tot de voorstelling Zante Kastano in de wolken, met 3 muzikanten en een acteur, waarbij kinderen en ouders Zante Kastano aan het eind van de voorstelling lieten wegvliegen.

Een tweede project dat ik van dichtbij mee mocht maken was An_plugged, waarin de wereld van gaming zonder gebruik van nieuwe media maar met de inzet van schaduwtheater, tekst en fysiek spel werd uitgebeeld. Waarbij de ruimtes van Huis aan de Werf, zowel binnen als buiten werden gebruikt.

Ook werkte hij samen met Lindai Boogerman in 3 producties voor peuters, waarbij de opzet was ‘een overrompelende en aangename voorstelling te creëren voor peuters en zeker ook voor hun ouders’. Warboel was gebaseerd op het gebruik van draden, touwen en aanverwante zaken. Gevolgd door Stapel met stenen, papier en koffers in de hoofdrol. En als laatste voorstelling met Boogerman IJsbeer in de tropen in 2015. Tot zover zijn banden met poppen, beeldend en objecttheater.

Nadruk op stem.

Vanaf 2008 sloeg Johannsen een nieuwe weg in, waarin de nadruk op stem en stemgebruik lag. Imps@work&soup werd een plek waar poppen, objecten en beeldend theater als inspiratiebron voor het instant componeren moesten fungeren en omgekeerd.

Vanaf dat moment gaat muziek en met name zang een steeds grotere rol spelen in het werk van Johannsen, met als centraal punt The Genetic Choir.

dsc05055Een professioneel uitvoerend gezelschap dat tevens plaats biedt voor onderzoek op het gebied van stem en alle aspecten daarvan. ‘Zangers en acteurs onderzoeken het gebruik van de menselijke stem middels non-idiomatische improvisaties. Zang en beeld zijn in tegenstelling tot tekst-theater, dat eerst een analytische route door de geest moet maken, zeer communicatief. ’ Zijn naam en die van het koor valt sindsdien bij concerten, festivals, als gastdocent aan het Conservatorium, als acteur in Tracks gespeeld in het Concertgebouw. En dit is slechts een kleine greep uit zijn activiteiten. Elk concert is uniek, geen repetities vooraf, geen dirigent.

De composities krijgen vooraf geen naam, dat volgt pas achteraf. Op deze manier worden ook de cd’s gemaakt, dan pas gaan die composities echt hun eigen leven leiden. (Zie https://genetic-choir.org/albums) Johannsen:” Zo is de CD Church Songs for the 21st Century bijvoorbeeld zonder enige vooraf afgesproken structuur opgenomen in een klein kerkje, en heeft heel specifieke nummers opgeleverd, met (achteraf gegeven) titels als Genesis, Those who dug down deep etc., die nu zo op Spotify staan.’ Er wordt gezongen op plaatsen die daarvoor bestemd zijn, maar vaak ook in ruimtes die door hun architectonische structuur een klankbord vormen. Er kan samengewerkt worden met bestaande koren, orkesten. De website van het gezelschap geeft een goed beeld van hun werkwijze. De meest recente samenwerking is die met Mokugu-sha, een Bunraku gezelschap in Japan, in het district Tokushima.

Bunraku en The Genetic Choir.

In september bezocht The Genetic Choir het Creative Music Festival 2016 in Japan. Na afloop van het festival reisde het gezelschap af naar het district Tokushima om daar vijf dagen lang samen te werken met Mokugu-sha, een professioneel Bunraku gezelschap. Het Bunraku is ontstaan in Osaka, maar Tokushima provincie heeft een heel rijk Bunraku verleden met vroeger in bijna elk bergdorp een eigen Bunraku theater. Een aantal daarvan worden sinds enkele jaren gerestaureerd. In Tokushima City ligt een museum annex theater. Dit museum herbergt kostuums, poppen en biedt tevens de gelegenheid om onderzoek te doen. Amateurs en professionals spelen harmonieus samen. Daar speelde The Genetic Choir een eerste voorstelling. Vervolgens trok het gezelschap naar een dorp in de bergen, met een bijzonder theatertje gelegen naast een Shinto tempel. Ook daar werd gespeeld.

Er worden traditionele stukken gespeeld, maar ook stukken die hun basis hebben in de actualiteit. Johannsen: ’Het stuk waar we aan mee hebben gewerkt was een modern stuk, gebaseerd op de verschrikkingen in de nasleep van de kernbom op Hiroshima: Born on this planet. De artistiek leider van Mokugu-sha, Mr. Kanroku, schreef het naar aanleiding van de nog actuelere kernramp in Fukushima. De inhoud was dus modern, maar de vorm was verder vrijwel dezelfde als van de traditionele Bunraku stukken: Drie spelers per pop, in het zwart gekleed. De pop die de hoofdrol speelde had een traditioneel Bunraku hoofd, maar een modern lijf. Mr. Kanroku heeft de wens het traditionele Bunraku te vernieuwen, met respect voor de traditie, en dat was ook een van de redenen dat hij ons heeft uitgenodigd nieuwe muziek te maken voor dit stuk dat hij al eerder met andere musici had uitgevoerd.’

dsc05259Johannsen:‘Traditioneel horen bij het Bunraku een zanger of zangeres, die de stemmen van alle poppen vertolkt, en een shamisen speler (Japans snaarinstrument). De musici staan los van het beeld, maar de verbinding tussen hen en de poppenspelers is zeer subtiel en belangrijk onderdeel van de Bunraku vorm.
De zanger vertolkt niet alleen alle poppen door naadloos te schakelen tussen emoties en karaktertrekken, maar is ook verteller van het verhaal. Born on this planet is tekstloos, beeld en geluid moeten alles vertellen. In dit geval waren de acht naar Japan gereisde Genetic Choir zangers dus gezamenlijk ‘de zanger’ van het verhaal. Dit was een bijzondere uitdaging voor ons, ook omdat we moesten proberen aan te sluiten bij de verwachtingen die de poppenspelers normaliter hebben van hun musici om het verhaal van nuance te voorzien en emotioneel voort te drijven. Een mooi voorbeeld was dat Mr. Kanroku ons na een doorloop opdroeg hem met meer emotionele schakeringen te voorzien voor zijn poppenspel. De sfeer en algemene emotionele reis van de muziek was goed volgens hem, maar hij had tussendoor meer kleine emotieveranderingen nodig. Een pop besturen met drie mensen vraagt uiteraard om vaste bewegingspatronen en een hoge graad van discipline, maar nu bleek dat Mr. Kanroku, als hoofdspeler van alle poppen, wel degelijk binnen het vastgelegde stramien van de scènes improviseerde. Zijn medespelers waren getraind hem met alles te volgen. De timing en precieze schakeringen van emoties die zijn pop beleefde stemde hij telkens weer nauwkeurig op het moment en de muziek af. Hij legde uit dat dit niet betekende dat de muziek altijd leidend was en de pop altijd volgde. Het was een interactie, soms leidde de pop, soms leidde de muziek.’

Johannsen: ‘De werkwijze van het Genetic Choir is dat we nooit onze muziek vastleggen, we trainen ons als zangers, die muzikale structuren en betekenis telkens opnieuw in het moment van de performance vinden. Een soundtrack maken voor een bestand theaterstuk is al daarom een bijzondere aangelegenheid voor ons, maar nu bleek dat onze werkwijze op dit detailniveau eigenlijk naadloos paste op de werkwijze van Mr. Kanroku. Zijn opmerking betekende alleen dat wij nóg rijkere emotionele nuances mochten zoeken in interactie met zijn poppenspel en daarbij soms ook meer stout de leiding mochten nemen.’

dsc05274Johannsen: ‘Mr. Kanroku heeft de vurige wens het Bunraku te moderniseren, met respect voor de eeuwenoude ambacht, en hij is ook niet bang om daarvoor in het diepe te springen. Dat blijkt alleen al door het feit dat hij ons heeft uitgenodigd om in zijn traditionele context met hem op te treden. Bij het gesprek over een vervolg van deze korte samenwerking bleek wel dat het voor hem niet meteen voor de hand liggend is vanuit een moderne, associatieve werkwijze een nieuw stuk te ontwikkelen. Hij is een ambachtsman en heeft een concreet verhaal nodig om geïnspireerd te raken. Maar mijn indruk is dat hij wel voor alles in is, als je hem maar een context bied waar hij in gelooft.’

De toekomst

‘Ik heb het idee iets met water te doen. Johannis de Rijke was een Nederlander die eind 19e eeuw belangrijke waterwerken in Japan heeft aangelegd. Hij is daar beroemder dan bij ons, heeft zelfs een museum en een standbeeld. Dat zou een gemeenschappelijk aanknopingspunt kunnen zijn voor een verdere samenwerking. Mooi uitgangspunt om op te improviseren en te componeren. Het is de bedoeling om dit gezelschap in 2017 of 2018 naar Nederland te halen. Voor een verkenning van een multidisciplinaire samenwerking tussen poppenspelers, dansers, zangers en waterbouwkundigen. Het zou fantastisch zijn als we daarin samen zouden kunnen werken met andere organisaties, die bijvoorbeeld geïnteresseerd zijn om het traditionele Bunraku in Nederland te laten zien of workshops met Mr. Kanroku te hosten. Uit dit bezoek hoeft niet meteen een voorstelling te komen. Het zou mooi zijn als er een tweede gelegenheid komt, waarbinnen wel de ruimte is om een nieuw stuk te maken. De poppen zouden dan gemaakt kunnen worden door Matt Jackson, die les krijgt van een Japanse meestermaker, en die ook poppen voor Ulrike Quade Company maakt.’

Samensmelting

Thomas Johannsen is een creatieve en inspirerende theatermaker, die er naar streeft om diverse muziek- en theaterdisciplines bij elkaar te brengen, op een wijze die los van taal en tekst, mensen beweegt en emotioneert. Zijn werkwijze laat zien hoe deze verschillende disciplines elkaar kunnen versterken en vernieuwen, waardoor er een nieuwe theaterbenadering kan ontstaan. Het is jammer dat dit in – poppen, beeldend en object – theatermakend Nederland nog zo relatief weinig gebeurd. Zelfs al komt het niet tot een voorstelling, de energie en kwaliteiten die in een dergelijk project of onderzoek aan het werk zijn, leveren veel meer op dan dat. Een frisse kijk en veel nieuwe ideeën. En dat zou het allermooiste resultaat zijn: het verlaten van ingesleten paden.

Informatie over The Genetic Choir, de reis naar Japan, en hun workshops en concerten in Nederland is te vinden op:

www.genetic-choir.org
www.facebook.com/GCEnsemble

———

Gepubliceerd in De wereld van het poppenspel , Winter 2016, jaargang 61

http://www.poppenspelers.nl/index.php?org1=Tijdschrift